Baýram Abdylaýew

Halypalaň ýoly, manydan doly

 

Ol häzir maňa şeýlebir ýetmezçilik edýär welin sen goýaý. Onsuz gaty agyr hem çylşyrymly. Bu meselede halypam Türkmenistanyň sungatda at gazanan işgäri, ilhalar spektakllaryň awtory, görnükli kinorežissýor, ýazyjy, alym, halypa mugallym Baýram Abdyllaýewiň maňa miras goýup giden kitaplaryndaky hekaýalar, pewestler şeýle hem onlarça çeper we dokumental filmleri ýardam berýär. Men döredijilikde jogabyny tapyp bilmeýän soraglaryma halypanyň eserlerine salgylanyp bilýärin.  Bu gün halypam aramyzda bolmasada onuň türkmen halkyna goýup giden eserleri ýaşamagyny dowam edýär. Hormatly Prezidentimiz merhum sungat ussatlarymyzy hatyralap, «Watana bolan söýgüsi üçin» medaly bilen sylaglady. Bu bolsa biz şägirtler üçin dünýädäki iň uly bagtdyr. Çünki halypalaryň sylag-sarpasy, olaryň geçen ýoly biziň üçin şamçyragdyr.

Arada maňa halypamyň çowlygy boldy diýip gyzy Şemşat buşlap, bäbejigi çykarýan günleri myhmançylyga çagyrdy. Men bardym görgüli daýzam segseni arka atyp, menden beter halypamy ony küýseýän borly, şool garaşypjyk oturan ekeni. Garaşmaz ýalam däl, ömrüni bileje şatlyga besläp ýaşaşdylar. Gynançdan ýaňa ýüregim jigläp gitdi. Ol indi, meni tananogam. Emma öňler şeýle şadyýan zenandy. Halypa bizi terk edip gideni bäri eýýäm, bäş ýyl geçäýipdir. Onuň barlygynda men özümi arkaly duýýardym. Halypa meni ähli taraplaýyn durmuşa taýýarlamaga çalyşardy. Ol halallyk barada aýtmakdan ýadamazdy. Ähli zadyň sakasynda halallyk bolmalydyr, adamlaryň ýüzüne arkaýyn pete-pet durup, gözüne seredip başarmak üçin zannyň halal bolmaly diýerdi.





Ylym-bilim meselesinde welin, onuň ýeten derejeleri gaty uludy. Ony döredijilik äleminde ussat kino tankytçy, kino öwreniji, kinodramaturg, kinorežissýor we teatr sahnasynyň dramaturgy hökmünde tanaýardylar. Ol şahyr däl-de ýazyjydy. Onda-da nähili ýazyjy... hemmeler onuň ýazan eserlerine hormat goýýardylar. Sahna eserleriniň on üç sanysy  ynha, indi,  ýarym asyr bäri sahnadan düşmän gelýär. Ol eserler diňe türkmen sahnasynda däl-de eýsem, daşary ýurt sahnalaryny hem bezäpdi. Halypa “men hiç haçan pul diýip eser döretmedim. Men eserlerimi edil öz çagalarym ýaly görýärin” -diýerdi. Bir gezek oňa Kawkazyň sahnasynda sahnalaşdyrylan “Sllahlar” atly eserinden ýygnanan galam hakyny ýollapdyrlar. Welosipetli işe gatnap ýören ýaş ýazyja bu garaşylmadyk ýagdaýda Hudaý tarapyn gelen peşgeşdi. Ol  galam hakyna awtoulag satyn alynýar. Maňada:

-Sabyrly bol hemme zat öz wagty gelende bolar. Saňa-da şular ýaly garaşylmadyk hoş habarlar geler durar -diýerdi.

Bilim meselesinde türkmen döwlet medeniýet institutynyň iň arzyly hormat goýulýan ussat halypasydy. Onuň elinden çykan şägirtleri ýurdumyzyň dürli künjeklerinde abraý bilen işleşip ýörler. Ol her gezek dabaraly çärelerde münbere çykyp, çykyş edende, meniň iki sany şägirtlerim bar. Olar gelejekde türkmeniň kino sungatyna uly goşant goşjak ýigitler –diýip, bize hem uly ynam bildirerdi. Elbetde, şägirt hökmünde bu buýsançly sözler meni diýseň galkyndyrýardy. Halypanyň bildiren ynamyny ödemek üçin elimde baryny edip, onuň aýdan gyzyla gaplaýmaly jümlelerini ýetişibildigimden döredijilik we durmuş goruma toplardym.

Halypa şeýle mähirli nurana adamdy. Ony hemmeler sylaýardy. Onuň iş otagyna gelip-gidýänleriň sany-sajagy ýokdy. Edil adam kalbynyň inžineri ýaly, synan göwünleri seýiklärdi. Hawwa ol şeýle adamdy. Bir gezek bir durmuşy paşmadyk bir adam maňa şeýle gürrüň berdi. “Haçanda men Baýram Myradowiçiň  ýanyna girip, öz derdimi paýlaşyp, arzymy aýdan mahalym, soňuna çenli diňläp, öz duýgudaşlygyny bildirip, dostluk goluny uzadyp, göwünlik bererdi. Onuň ýanyna edil güýji gaçan enjam ýaly halys bolup gelendigiňe garamazdan, edil täzeden tow berilen ýaly düşündirip bolmajak bir ylahy güýç-kuwwat bilen çykyp giderdim” –diýdi. Bu hakykatdan hem şeýledi. Meniň özüm hem şeýle ýagdaýa düşen mahallarym, esasy howandarym halypady. Eneň-ataňa aýdyp bilmeýän pynhan syrlaryňy hem dost ýaly diňläp, dogry ýoly salgy bererdi. Onuň durmuş tejribesi ýetik bolansoň, hemme durmuşda gabat gelip biläýjek kynçylyklardan habarlydy. Halypa şuny ýatlapdy:

-Jaýymyň üçegindäki deşiklerden damýan ýagyş damjalaryna gap-gaçlary goýup soňuna çykyp bilmezdim. Iş stolumy damjalardan sowup, ýazýan eserimi dowam edip, daňa çenli tebigatyň gutarnyksyz hüjümi bilen darkaş gurardym. Gyzjagazymam bäbejikdi, goýup gidere adamam ýokdy. Biz onuň daşyndan gulplap, gelnejeňi welosipediň öňüne mündürip, okuwa gatnadardym, özüm bolsa işe giderdim. Yzymyzda çagamyzy alada edip, nirämize okap, nirämize işleýändigimizi bilmezdik. Emma welin okamalydy, işlemelidi. Ynha, Hatyjany biz şeýdip ulaltdyk -diýerdi. Soňra bolsa hormatly Prezidentimiziň Medeniýet şäherçesinde gurdurup peşgeş beren, ak mermerli, ähli amatlyklary bolan jaýynda eşretli durmuşyň hözürini görüp, sapaly durmuşda döredijilikli ýaşaýandygyny uly buýsanç bilen aýdypdy. Ilki bilen meni hem ol ýere eltip, täze jaýyň açaryny elime berip:

-Hany açda gir içine –diýip, ähli otaglaryna aýlap tanyşdyryp:  

-Halal zähmetiň bilen öz Watanyňa hyzmat etseň, nesip bolsa saňa-da şunuň ýaly eşretli, döwletli-döwranly günler garaşýandyr -diýipdi. Halypanyň aýdyşy ýaly hem boldy. Hä diýmän Medeniýet şäherçesine ýanaşyk Olimpiýa şäherjigi hem Gahryman Arkadagymyzyň tagallasy bilen gurlup ulanmaga berildi. Men hem ol beýik gatly, ähli mümkinçilikler döredilen jaýdan nesibäm çekip, göçüp bardym. Indi, men halypalara has ýakyn bardym. Alym Arkadagymyzyň halypa- şägirtlik ýolunda alyp barýan idiologiýasy şeýle bagtyýar döwürde, eşretli beýanyny tapýar. Häli-şindi halypanyň maşgalasyndan habar tutup, maşgalamyz ýakyndan gatnaşygy berkitmäge has-da uly täsirini ýetirdi. Men bu eşretli zaman üçin Gahryman Arkadagymyza ömür baky alkyş okaryn.

Men ýyllyk işlerimi surata düşürip başlamankam, kellä gelen pikirlerimi ilkinji halypama gürrüň bererdim. Ol goşmaly wakalary maslahat berip, artyk ýerlerini aýyrmagy öwrederdi. Okuwyň daşyndan bolsa, surata düşürýän filmlerinde ýanynda işlederdi. “Türkmen owazy” teleradio ýaýlymynda çagalar bölüminde işläp, her gün bir wakany, pikiri orta atardym. Ýekän-ýekän pikirlerimi diňläp, öz belliklerini ederdi. Ylhamym joş urýardy. Gün-günden pikir köpelýärdi. Halypa ol gürrüň berýän wakalarymyň arasynda azaşyp başlady. Bir gün bolsa:

-Sen ilki bilen bir işi tamamla, onsoň beýlekisine ýapyş! Men indi seniň bu aýdanlaryň arasynda kelläm bulaşyp başlady -diýip, gatyrgandy. Ana, şol günden soň, meniň ähli hyjuwymyň jylawy çekilen ýaly bolup,  elim sowady. Hemme zady taşladym. Sapakda hem gözlerimi bir nokada dikip, döredijilik gorpuna düşdüm oturyberdim. Halypa gaty köp zat bagly eken. Bu ýagdaý bir hepde diýen ýaly dowam etdi. Bir halypa söz açyp:

-Meni bagyşla Ýagmyrjan! Arada seniň göwnüňe degip, badyňy alanymy bilýärin. Şol günler gelnejeň ýaramady. Ol görgüli, ejem pahyr dünýesini täzelände gaty gynanyp insult geçiripdi. Ana, şondan bäri bir gapdaly ysman ejir çekýär. Ony ol ýagdaýda görmek gaty agyr düşýär. Seniň işiň ana, şol wakalar bilen gapma-garşylyk döredip, özüm hem çykgynsyz ýagdaýdadym –diýip, uly başyny kiçeldip ötünç sorady. Bu diňe mert hem hakyky halypalaryň başarjak zadydy. Meniň bogazym dolup, gözlerime ýaş aýladym. Halypa bolsa:

-Men senden tamam uludyr. Durmuşyň kynçylyklaryna ýegşerip, hiç haçan ýan berme! Ruhuňy belent tutup, ümzügiň diňe öňe sary bolsun. Hany indem, näme hyýalyň bolsa aýdyp otyr, entekler seniň öňüňde bitirmeli işleriň köpdir –diýdi. Bu sözlere men halypanyň ak pata berdigi diýip düşünýärdim. Ol sözlerden soň men açylyp, öňkimden hem beter hujuwly ýapyşyp okamagymy we işlemegimi dowam etdiripdim.

Halypam  hemişe “Edebiýat we sungat” gazetine dost ýarlary Nury Halmämmet, Artyk Jallyýew, Baba Annanow, Sabyr Ataýewa, Oguldurdy Mämmetdurdyýewa ýaly ägirtler barada ýazan makalalaryny kiosiklardan alyp gelerde, täze çap bolan makalasyny maňa okadardy. Pikirimi diňlärdi. Geň göräýmeli, men halypa gaty öwrenişen bolarly, onuň gözlerine seredip arkaýyn öz pikirlerimi aýdardym. Ýogsam men kim? Sungat ylymlarynyň kandidaty, gabadymda oturan alym kim...

Men  halypanyň bitiren işleri boýunça ilki bilen bäş sany ylmy kitaplaryny içgin öwrendim. Şeýle-de on ýylyň dowamynda öwrenip ýetişenlerimi kagyza geçirip, ýaş alymlaryň arasynda geçirilen alymlaryň bäsleşigine gatnaşyp, birinji orny eýeläp, halypanyň abraýyny gorap çykyş etdim. Şol pursat çykyş etmeli ýerime baranymda, otuz sany alym adamlara gözüm düşdi-de, aljyradym. Sussum basylyp, der basdy. Näderimi bilmedim. Hemmeleriň gözi mende-di. Ana, şonda men halypanyň ruhy goldawyny duýdum. Ol, hakyt ýokardan meni synlap duran ýaly boldum. Soňra bolsa gulagyma şu sözler ýaňlandy:

-Gorkma, aljyrama! Men seniň ýanyňda ahyryn. Arkaýynja aýdyber –diýdi. Hawwa,  hakyt men şu wakany başymdan geçirdim. Men dogumlanyp, özümde dile geçirip, söz bilen beýan edip bolmajak bir güýç-kuwwaty tapdym. Meniň öň hem taýýarlygym ýetikdi emma, gujur hem tutanýerlilik bilen dogumly jogap berdim. Alymlar meniň aýdanlaryma gulak salyp oturdylar. Olaryň içinde biri, üç gezek şol bir soragy berip, meni azaşdyrjak bolup, synagdan geçirdi. Ýöne muňa garamazdan meniň jogabym nagytdy. Şeýlelikde üç tapgyr hem çekeleşikli ýagdaýda tamamlanyp, ýeňijilige mynasyp gördüler. Gynandyrýan zat hem Baýram aga bütin ömrüni sarp edip, çuňňur öwrenen “Edebiýatyň kino sungatynda şöhlelendirilişi” atly taýýarjak doktorlyk işini gorap ýetişmedi.

Arada Baýram aga barada “Edebiýat we sungat” gazetinde ýazan makalamy Miras radioýaýlymynda “Türkmen ýoly” edebi-sazly gepleşiginiň  “Halypalar unudylmaýar” atly sahypasynda ussat diktor, aktýor Batyr Çaryýewiň okamagynda halk köpçüligine ýetirildi. Ol ýazgyny men halypanyň maşgalasyna  eltip berdim. Ogly Ähmetdir gyzlary Hatyja we Şemşat diňläp, öz pederlerini ýatlap, olary begendirip başaranlygymy aýtdylar.

 Bir gün bolsa, bir zenan maşgala el telefonyma jaň edip, bogazy dolup, zordan sözledi. Ol halypanyň ýakyn garyndaşlarynyň biri bolup çykdy. “Meniň doganjygyma şeýle hormat goýýan adamyň sesini eşideýin diýip jaň etdim. Sogap iş edýäň jigi. Bizi sylany Alla sylasyn”  -diýip, aglady. Men ony köşeşdirip:

-Halypa barada men ýazmasam kim ýazsyn. Meniň ähli ýeten üstünliklerimiň sebäpkäri, ähli babatda begenjimi deň paýlaşan hossarym, iň ýakyn adamymdy ahyryn. Onuň biziň adam bolup ýetişmegimiz üçin siňdiren zähmetini ödejek bolsak, entekler öňde köp bergilerimiz ýatandyr  –diýdim.

Halypam şeýlebir sadady edil çaga ýalydy. Men halypanyň penjegine meňzeş penjek satyn aldym. Şol günem geýnip onuň ýanyna bardym. Ol synçydy. Derrew egnimdäki penjegi görüp:

-Meniň penjegim ýaly eken. Sen diňe meniň berýän ylym-bilimim bilen çäklenmän, eýsem egin-eşik meselesinde hem maňa meňzemek isleýärsiň –diýip, şeýle owunjak zatlary hem özüne goýulýan hormat, öz ýoluny dowam etmekde wepedarlyk hasaplardy. Dogrudan hem men ol penjegi halypada görüp, oňa meňzäsim gelip alypdym.

Gyş paslynda ýylyjak bolar ýaly galyň possun alynypdym. Muny synlap halypam:      

         -Owadan ýyly gowy zat edinipsiň –diýdi. Ara köp wagt düşmändi. Halypanyň ýaş toýuna çagalary edil meniňki ýaly possun alyp beripdirler. Bir gün instituta ol täze sowgadyny geýinip geldi-de:

-Sende görüp höwes edip ýördüm. Çagalar meniň islegimi bilen ýaly, edil seniňki ýaly sowgat berdiler –diýip, meňzeş geýnüwli halypa-şägirtligimize menden beter begenerdi. Gapdalymdan ýöre! Yza galma –diýip, özi bilen deň derejede görerdi. Ol gaty syrdam, ykjam geýinmegi gowy görýän adamdy. Edil ýaş oglan ýaly üsti başyna üns bererdi. Geýimlerini bolsa diňe özüniň ütükleýändigini aýdardy. Ýogsam bu meselede onuň gyzy Şemşat “Kaka getir özüm ütükläýin”    -diýip, elinden aljak bolsalarda, diýen etmän özi ütüklär eken. Maňa halypa şeý diýerdi:

-Men daň atmanka oýanyp, irdenki maşyklarymy ýerine ýetirýärin. Soňra bolsa ýazjak zatlarymy kellämde oýlap, ütüge güýmenýärin. Ol maňa nähilidir bir ýardam berýär. Şonuň üçin hem men ütük meselesinde hiç kime gezek bermeýärin. Bu diýdigim olaryň zat oňarmaýanlygy däl-de, özümiň höwesim bolansoň –diýerdi.

Men ýerlerde bolanymda Baýram Abdyllaýewiň şägirdi –diýsem, ony diňe gowulykda ýatlaýarlar. Olar ýaly köp taraply ussat adamynyň tälimlerini alan bolsaň senden adam çykar diýýärler. Ol meniň ýolumy arçap gidipdi. Maňa halypanyň ýörän ýodajyklary bilen ýöräýmek galýardy.

Halypamyň okuw otagy halypalaryň ýygnanyşýan, ýatlamalaryň mesgeni, şatlyk-şowhunyň gaýnap joşýan ýeridi. Gully Akynyýazow, Halmämmet Kakabaýew, Nury Keşşikow, Gurban Maşrykow, Bally Orazow, Myrat Gurbangylyjow, Ilmyrat Bekmiýew we merhum Kerim Annanow, Şyhmyrat Annamyradow, Nurýagdy Şamuhammedow dagylaryň  ýygnanyşyp, döredijilik, medeniýet-sungat barasynda ara alyp maslahatlaşmalaryň tüýs bir arşa ýetýän jaýydy. Olaryň gürrüňleri biz ýaly şägirtler üçin uly mekdepdi. Gürrüňdeşlik şeýlebir gyzgalaňly ýagdaýda geçerdi welin sen goýaý. Döredijilik äleminde ähli bilmeýän zatlaryňy öwrenersiň.  Indi, oturyp öz-özüme:  “wah şol pursatlary yzyna gaýtaryp bolsady –diýýärin.

Biziň kafedramyz Oguz han adyndaky “Türkmenfilm” birleşiginiň binasynyň dördünji gatynda ýerleşerdi.  Halypam hemmelerden ilki iş ýerine gelerdi. Men hemişe sapaga baran wagtym, däliziň ugrunda dutar saz guralynda  hut “Şükür bagşy” filmindäki baş keşbi ýerine ýetiren Aman Handurdyýewiň çalmagynda “Ýandym” sazynyň owazy ýaňlanardy. Saz uzak dowam ederdi. Tä tamam bolýança garaşyp durardym. Saz tamam bolansoň, žurnalistleriň ses ýazýan enjamyny yza saradyp  täzeden goýýança, okuw otagyna girip, salamlaşyp ýetişmelidi. Sazy bölseň welin halamazdy.  Bu endik halypa ikimiziň aramyzda däbe öwrülip gidipdi. Ol şonda:

-Men bu sazy diňläp, kalbym lerzana gelýär. Içimde gopýan harasatlary basmarlaýan. Döredijilik meselesinde welin, kellämde dörän pikirlerimi ýerbe-ýer saýpallamana ýardam berýär –diýip, bu halk sazyny özüne ýaran edip ýaşaýandygyny aýdardy. “Ýandym” ady bilen döreden awtorlyk işi dünýäniň on dört ýurtlarynda abraýly Halkara kinofestiwallaryna gatnaşyp birnäçe baş baýraklara mynasyp bolup, türkmen kinosyny arşa çykarmakda öz goşandyny goşupdy. Dünýä kino tankytçylary “Ýandym” filminiň režissýorlarynyň pikir ýöredişini Parajanow, Federiko Fellini, Akiro Kurosawa ýaly meşhur režissýorlar bilen deňeşdiripdirler.

2016-njy ýylyň Bahar aýynda  döredijilik toparymyz bilen Lebap welaýatyna iş saparyna gidipdim. Ýol ugry kaka etrabynyň Mehinli obasynda ýerleşýän gonamçylyga halapany topraga tabşyran ýerimize aýat-töwir etmäge bardyk. “Adam bu dünýeden ötensoň, şu durmuşa öz häsiýetine görä haýwan sypatynda gaýdyp gelýärmiş” -diýen bir gürrüň bar. Niredendir bir ýerden türkmeniň wepadar dosty bolan ap-ak reňkde Alabaý peýda boldy. Biziň toparymyzda ýigrimi töwerek adam bardy. Ýaňky Alabaý meniň dik gabadyma gelip, gözlerime seredip oturdy. Men bu ahwalata geň galdym. Garaşylmadyk ýerden gelip, meniň bilen pete-pet oturmasy täsindi. Biziň nazarymyz birek-birekde eglendi. “meni ýatdan çykarmansyň! Seniň şol öňki boluşyň. Geläýdiňmi?!” –diýýän ýaly manyly garaýyş bilen bir salym derdinişip oturdyk. Soňra men Alabaýa iýer-içer ýaly zat uzatdym. Ol bolsa şol gözüme seretdi durdy. Onsoň biz onuň bilen hoşlaşyp, bu ýerden ugradyk. Alabaý biziň yzymyzdan gözlerini aýyrman seredip durdy.

Belki ol Alabaý adaty bir gezip ýören itdir emma, şonça adamyň içinden hut meniň gabadymda gözümiň içine seredip oturmasy mende üýtgeşik düşündirip bolmajak bir duýgulary oýarypdy.

Ýakynda Baýram aganyň ogly  Ähmet ogluny öýerýändigini aýdyp, halypanyň egindeşlerine çakylyk gowşurdy. Men ähli halypalara toýy buşladym. Elbetde, olar bu dabara gatnaşyp,  toýuň bezegi boldular. Men hem Şirli Mollaýew halypam bilen toýa göründim. Ähmet şonda ogly Azymy ýanymyza çagyryp, bizi görkezip:

-Oglum! Ine, şu görýänleriň seniň agalaryňdyr –diýip, bizi öz maşgalasynyň iň ýakyn agzalarydygymyzy aýtdy. Soňra biz Baýram aganyň bize beren wesýetlerini ýatlap, ep-esli wagt gürrüňdeş bolup durdyk. Şonda Ähmet kakasynyň aýdanlaryny ýatlap şeý diýdi:

-Ähmet! Biz ikimiz diňe bir ataly ogul däldiris, biz syrdaş dostdurysam. “Dost derdiň dermany däldir ol, derdiň özüdir” dost bolmak edil dert çeken ýalydyr. Dostuň derdini öz derdiň bilip ýaşasaň ana, şol hakyky dostlukdyr. Ikimiziň aramyzda hiç hili gizlin zat bolmaly däldir. Hemişe maslahatlaşyp, bir işiň başyna barsak, almajak galamyz bolmaz. Şuny berk belle! Özüňem geljek nesliň bilen edil şu gatnaşykda bolgunyň –diýipdir. Ähmet çagakam aýdan bu sözleri aňyma edil, möhür bolup basylan ýaly huşumdan gidenok. Aýdyşy ýaly öz oglum bilen hem edil şol gatnaşygy saklap gelýärin –diýdi.

Baýram Abdyllaýew barada aýtmaga, ýatlamaga zat köp. Kitaba ýerleşmese, bir gezekki söhbetiň gerimi dar gelýär. Pursatdan peýdalanyp, bize ýaş döredilik işgärlerine öz halypalarymyz barada ýagşy ýatlamalar halk köpçüligi bilen paýlaşmaga döredip beren mümkinçilikleri üçin Gahryman Arkadagymyza köp sagbolsunlarymyzy aýdýaryn.

 

Ýagmyr Türşekow 30.10.2019ý

 

Türkmenistanyň Prezidentiniň namalarynyň we çözgütleriniň 2016-njy ýylyň 10-njy sany “Watana bolan söýgüsi” ordeni bilen sylaglandy.



Baýram Abdyllaýewa bagyşlanan telegepleşigi görmek üçin basyň!